
แขนบวมหลังผ่าตัดมะเร็งเต้านม (Lymphedema): สาเหตุ สัญญาณเตือน วิธีป้องกันและรักษา
ภาวะแขนบวมจากระบบน้ำเหลือง (Lymphedema) เกิดเมื่อน้ำเหลืองระบายจากแขนได้ไม่ดี หลัง ผ่าตัดเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้ (Axillary lymph node dissection) หรือ ฉายรังสีบริเวณต่อมน้ำเหลือง พบประมาณ 1 ใน 5 ของผู้ที่เลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้ แต่พบน้อยกว่ามาก (ราว 3–6%) หลังการตัด ต่อมน้ำเหลืองเฝ้ายาม (Sentinel lymph node biopsy) อาการเริ่มได้ตั้งแต่ไม่กี่เดือนจนถึงหลายปีหลังรักษา ยิ่งพบเร็ว ยิ่งรักษาได้ผลดี ที่โรงพยาบาลนมะรักษ์ ศัลยแพทย์เต้านมเลือกวิธีผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองให้น้อยที่สุดเท่าที่ปลอดภัย ติดตามอาการแขนบวมในการตรวจทุกครั้ง และมี นักกายภาพบำบัด ดูแลการฟื้นฟูแขนและไหล่ รวมถึง การฉีดสีเรืองแสงดูทางเดินน้ำเหลือง (ICG lymphography) ในโรงพยาบาล
ใครเสี่ยงต่อภาวะแขนบวม
เลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้จำนวนมาก (Axillary dissection)
ฉายรังสีบริเวณต่อมน้ำเหลืองรักแร้หรือไหปลาร้า (Regional nodal irradiation)
น้ำหนักเกินหรือน้ำหนักเพิ่มมากหลังรักษา
ติดเชื้อหรือมีแผลอักเสบที่แขนข้างที่ผ่าตัด
ได้รับยาเคมีบำบัดกลุ่ม Taxane ร่วมด้วย
การผ่าตัดมะเร็งเต้านมปัจจุบันจึงพยายาม ลดการเลาะต่อมน้ำเหลือง ให้มากที่สุด เช่น ใช้การตัดต่อมน้ำเหลืองเฝ้ายาม และในผู้ป่วยบางกลุ่มที่พบต่อมน้ำเหลืองบวกเพียง 1–2 ต่อม อาจไม่ต้องเลาะเพิ่ม — ดู ผ่าตัดมะเร็งเต้านม ตัดต่อมน้ำเหลืองอย่างไรแขนจะไม่บวม
สัญญาณเตือนที่ควรรีบพบแพทย์
แขน มือ หรือนิ้วข้างที่ผ่าตัด รู้สึกหนัก ตึง หรือแน่น
แหวน นาฬิกา หรือแขนเสื้อ คับขึ้น เฉพาะข้างเดียว
บวมบริเวณหน้าอก รักแร้ หรือหลังข้างที่ผ่าตัด
กดแล้วผิวบุ๋ม หรือผิวหนาตึงขึ้น
แขนแดง ร้อน ปวด มีไข้ — อาจเป็นการติดเชื้อของผิวหนัง (Cellulitis) ต้องพบแพทย์ทันทีเพื่อรับยาปฏิชีวนะ
การป้องกัน: สิ่งที่ควรทำ และข้อห้ามที่ไม่จำเป็นแล้ว
สิ่งที่ควรทำ
รักษาน้ำหนักให้เหมาะสม — เป็นปัจจัยที่ปรับได้ที่สำคัญที่สุด
ออกกำลังกายแขนตามโปรแกรม หลังผ่าตัด เพื่อให้ข้อไหล่เคลื่อนไหวได้เต็มที่
ดูแลผิวแขน ให้ชุ่มชื้น ป้องกันแผล รอยข่วน แมลงกัด และแผลไหม้แดด
สังเกตขนาดแขนสม่ำเสมอ และแจ้งแพทย์เมื่อสงสัยว่าบวม
ข้อห้ามแบบเดิมที่หลักฐานปัจจุบันไม่สนับสนุน
การศึกษาติดตามผู้ป่วยจำนวนมากพบว่า การวัดความดันโลหิต การเจาะเลือด การฉีดยา และการเดินทางโดยเครื่องบิน ที่แขนข้างที่ผ่าตัด ไม่เพิ่มความเสี่ยงแขนบวมอย่างมีนัยสำคัญ ผู้ป่วยจึงไม่จำเป็นต้องกังวลเกินเหตุ อย่างไรก็ตาม ผู้ที่มีแขนบวมแล้วหรือเลาะต่อมน้ำเหลืองจำนวนมาก แพทย์อาจแนะนำให้ใช้แขนอีกข้างเมื่อทำได้
การยกน้ำหนักไม่ใช่ข้อห้าม — การศึกษา PAL พบว่าการฝึกยกน้ำหนักแบบค่อยเป็นค่อยไปภายใต้คำแนะนำ ปลอดภัยและอาจลดการกำเริบ ของแขนบวม
การวินิจฉัย
วัดเส้นรอบวงแขนเทียบสองข้าง หรือวัดปริมาตรแขน
เครื่องวัดน้ำในเนื้อเยื่อ (Bioimpedance spectroscopy) ช่วยพบตั้งแต่ระยะก่อนมีอาการ
การฉีดสีเรืองแสงดูทางเดินน้ำเหลือง (ICG lymphography) ช่วยพบความผิดปกติของทางเดินน้ำเหลืองตั้งแต่ระยะแรกและใช้ประเมินก่อนการผ่าตัดรักษา — ทำได้ที่โรงพยาบาลนมะรักษ์
แยกโรคอื่น เช่น ลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำ หรือมะเร็งกลับเป็นซ้ำที่รักแร้
การรักษา
การรักษาแบบไม่ผ่าตัด (หลัก)
การบำบัดลดบวมแบบผสมผสาน (Complete decongestive therapy; CDT) — การนวดระบายน้ำเหลือง (Manual lymphatic drainage) การพันผ้ายืดหลายชั้น การออกกำลังกาย และดูแลผิว โดยนักกายภาพบำบัดที่ผ่านการฝึก ซึ่งมีให้บริการที่โรงพยาบาลนมะรักษ์
ปลอกแขนรัด (Compression sleeve) ใส่ระหว่างวันเพื่อคงผลการลดบวม ควรวัดขนาดให้พอดี
ออกกำลังกายต่อเนื่อง และควบคุมน้ำหนัก
รักษาการติดเชื้อทันที ผู้ที่ติดเชื้อซ้ำบ่อยอาจได้รับยาปฏิชีวนะป้องกัน
ไม่แนะนำยาขับปัสสาวะสำหรับรักษาแขนบวมจากน้ำเหลือง
การผ่าตัด (สำหรับผู้ที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาหลัก)
การต่อท่อน้ำเหลืองเข้ากับหลอดเลือดดำ (Lymphaticovenous anastomosis; LVA) — ได้ผลดีในระยะต้น
การย้ายต่อมน้ำเหลือง (Vascularized lymph node transfer; VLNT)
การดูดไขมัน (Liposuction) ในระยะที่มีไขมันและพังผืดสะสมแล้ว
ทำโดยศัลยแพทย์จุลศัลยกรรมเฉพาะทาง ทีมแพทย์จะประเมินและส่งต่อตามข้อบ่งชี้
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองแล้ว แขนจะบวมทุกคนไหม?
ไม่ทุกคน พบประมาณ 1 ใน 5 หลังเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้ และราว 3–6% หลังตัดต่อมน้ำเหลืองเฝ้ายาม การรักษาน้ำหนัก ออกกำลังกาย และดูแลผิว ช่วยลดความเสี่ยงได้
วัดความดันหรือเจาะเลือดที่แขนข้างที่ผ่าตัดได้ไหม?
หลักฐานปัจจุบันพบว่าไม่เพิ่มความเสี่ยงแขนบวมอย่างมีนัยสำคัญ แต่ผู้ที่มีแขนบวมแล้วหรือเลาะต่อมน้ำเหลืองจำนวนมาก อาจเลือกใช้แขนอีกข้างเมื่อทำได้
ยกของหนักหรือเล่นเวทได้ไหม?
ได้ การฝึกยกน้ำหนักแบบค่อยเป็นค่อยไปภายใต้คำแนะนำปลอดภัย และอาจลดการกำเริบของแขนบวม ควรเริ่มจากน้ำหนักเบาและเพิ่มทีละน้อย
แขนบวมแล้วรักษาหายไหม?
ระยะต้นมักควบคุมได้ดีด้วยการบำบัดลดบวม ปลอกแขนรัด และออกกำลังกาย ผู้ที่ไม่ตอบสนองอาจพิจารณาผ่าตัดจุลศัลยกรรม เช่น LVA ยิ่งรักษาเร็วผลยิ่งดี
แขนแดง ร้อน มีไข้ ควรทำอย่างไร?
อาจเป็นการติดเชื้อของผิวหนัง ควรพบแพทย์ทันทีเพื่อรับยาปฏิชีวนะ เพราะการติดเชื้อทำให้แขนบวมแย่ลง
เกี่ยวกับโรงพยาบาลนมะรักษ์
โรงพยาบาลนมะรักษ์เป็นโรงพยาบาลเฉพาะทางโรคเต้านมและมะเร็งเต้านมในกรุงเทพฯ ดูแลครบในที่เดียว ตั้งแต่ตรวจวินิจฉัยด้วยแมมโมแกรม 3 มิติ อัลตราซาวนด์ อัลตราซาวนด์อัตโนมัติ (ABUS) และการเจาะชิ้นเนื้อ ไปจนถึง การรักษามะเร็งเต้านมครบวงจร ทั้งการผ่าตัดสงวนเต้าและผ่าตัดเสริมสร้างเต้านม การฉายรังสีระหว่างผ่าตัด (IORT) เคมีบำบัด ยามุ่งเป้า และยาต้านฮอร์โมน โดยทีมสหสาขาวิชาชีพที่วางแผนการรักษาร่วมกันตามแนวทางสากลล่าสุด ดู การรักษามะเร็งเต้านม: แนวทางและทางเลือกทั้งหมด หรือ ปรึกษาทาง LINE โทร 02-059-0245 และ บริการ Second Opinion
บทความที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
DiSipio T, et al. Incidence of unilateral arm lymphoedema after breast cancer: a systematic review and meta-analysis. Lancet Oncol 2013;14:500–15
Ferguson CM, et al. Impact of Ipsilateral Blood Draws, Injections, Blood Pressure Measurements, and Air Travel on the Risk of Lymphedema for Patients Treated for Breast Cancer. J Clin Oncol 2016;34:691–8
Schmitz KH, et al. Weight Lifting in Women with Breast-Cancer–Related Lymphedema (PAL). N Engl J Med 2009;361:664–73
International Society of Lymphology. The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document. Lymphology 2023;56:133–51
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Survivorship, 2026
ตรวจสอบเนื้อหาโดย: ทีมแพทย์โรงพยาบาลนมะรักษ์ · ทวนสอบข้อมูล: 17 พ.ย. 2569 · ข้อมูลนี้เพื่อความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล กรุณาปรึกษาแพทย์สำหรับการวินิจฉัยและการรักษาที่เหมาะกับท่าน





ความคิดเห็น